چگونگی اداره کلاس های چند پایه
مقدمه
در عصری که مسائلی مثل کنترل جمعیت به دلیل انفجار جمعیت و در نتیجه کاهش زاد و کاهش تعداد دانش آموزان جامعه آموزشهای از راه دور مطرح است ، ضرورت تشکیل کلاسهای چند پایه در مدارس امری اجتناب ناپذیر به نظر می رسد و این در حالی است که انتظار والدین و جامعه از مدارس برای تربیت و آموزش مناسب فراگیران با توجه به مقتضیات زمان بالا بوده و این مهم را می طلبد که مسئولین مربوطه بررسی مدقّانه ای را در مورد کلاسهای چند پایه ، نقاط ضعف و قوت آنها ، نحوه تشکیل ، چینش ، اداره و مدیریت و نحوه ی کنترل آنها و راههایی برای تقویت نقاط قوت و افزایش مزایا و کاهش نقاط ضعف و معایب آنها انجام داد
تعریف و اهمیت
در دوره ابتدایی کلاسی را که با حضور دانش آموزان 2 یا چند پایه ی تحصیلی و با تدریس یک معلم در یک اتاق درس تشکیل و اداره میشود ، کلاس چنر پایه می نامند با توجه به این که دوره ابتدایی 5 پایه است ، بسته به شرایط مختلف و جمعیت فراگیران این کلاسها حداقل 2 پایه و حد اکثر 5 پایه اند و اهمیت تشکیل این کلاسها به دلیل تشکیل آنها برمی گردد که از جمله ی آنها می توان به این نکته اشاره کرد که با توجه به کاهش جمعیت کودکان لازم التعلیم بخصوص در روستاها و مناطق کم جمعیت و از طرف دیگر ضرورت تحصیل آن ها ، لازم است که کودکان محصل در پایه های مختلف در یک کلاس و در کنار هم و توسط یک معلم تربیت شده و آموزش ببینند.
تاریخچه
به قدمت آغاز تعلیم و تربیت گروهی است ، زیرا قبل از بوجود آمدن تعلیم و تربیت باشرایط کنونی که به صورت برنامه ریزی شده است ، امر آموزش و تعلیم و تربیت متناسب با نیازها و ارزشهای رایج هر زمان و الهام گرفته و متأثر از حکومتها ، جوامع ، فرهنگها، نظامها، خانواده ها و حتی فرقه ها به طرق مختلف جریان داشته است ، مقایسه ی ضمنی و ذهنی کوتاهی راجع به دو نظام کنونی و قدیمی تعلیم و تربیت ما را پیش از پیش در این راه کمک می کند .
«شرایط و علل وجود کلاس های چند پایه در روستا ها »
پراکندگی روستاها و عوامل خاص جغرافیایی 2- کمبود جمعیت بطور اعم و کمبود تعداد دانش آموزان واجب التعلیم در برخی روستا ها به طور اخص 3- استفاده از وجود کودکان به سن تعلیم رسیده در امور کشاورزی ، دامداری، قالی بافی و ...به منظور امرار معاش خانواده 4- وجود مسائل و مشکلات متعدد مالی ، اقتصادی و کشاورزی در روستا ها 5- فقدان ، یا نا مناسب بودن راه های ارتباطی بین روستا ها و شهر ها 6- فقدان یا کمبود انگیزه ی قبول خدمت برخی معلمانم در روستاهای کم جمعیت و فاقد امکانات اولیه زندگی 7- اظهار بی تفاوتی برخی از خانواده های به علت تجربه ی تلخ از بیهودگی تحصیلات ابتدایی و علوم کارایی آن در زندگی روزمره آنان و نبود امکانات ادامه ی تحصیل در دوره راهنمایی 8- عدم موافقت بیشتر خانواده های روستایی به تحصیل دختران به ویژه در مدارس مختلط 9- کمبود اعتبارات و معلم کافی برای کاهش تعداد دانش آموزان قابل قبول به منظور گشایش مدارس جدید و یا کاهش تعداد پایه های یک مدرسه 10 – بی توجهی شدید گذشته به وضع مردم روستاها از جهات مختلف و کوچ کردن بی رویه ی آنان به شهرها 11- عدم استقبال عمومی مردم روستا از تعلیم و تربیت کلاسیک .
«چگونگی اداره کلاس و تدریس برای پایه های مختلف در یک زنگ»
برای رسیدن به مهم طرق سه گانه ی اداره ی کلاس مطرح می شود که عبارت است از :
طریقه محوری : برای هر پایه درس معینی پیش بینی می شود ، به طوری که حد اکثر 3 گروه از فراگیران با فاصله ی معین مستقیماً با معلم کار می کنند و برای گروههای دیگر دروسی از قبیل : خط، نقاشی، گزارش نویسی، انشاء، تمرین حساب ، جمله نویسی و ... که نیاز کمتری به نظارت مستقیم آموزگار دارند منظور می شود ، بنابر این چون اساس کار معلم در هر ساعت حداکثر با 3 گروه است و گروههای معینی در محور کار قرار می گیرند ، این روش را ، روش محوری می گویند بقیه کلاس ها را با تعیین تکلیف به انجام کارهای تمرینی مشغول می شوند ، گروه خود آموخت یا گروه فرعی می نامند.
گروههای محوری را برحسب تعداد محور 1،2،3 می گویند . نکات مربوط به این روش : برای کلیه دروس هر پایه این روش استفاده می شود ، نکته ی دیگر اینکه کلاس های اول و دوم تحمل کمتری داشته و بیش از 20 دقیقه در محور قرار نمی گیرند ، ضمن این که آموزگار باید وقت کلاس را تنظیم و از بلا تکلیفی فراگیران جلوگیری کند باید توجه داشت که تمرینان هر درس محور برای تثبیت یاد گیری و جلوگیری از شلوغی گنجانده می شود .
روش گروهی : تدریس درس و موضوع واحد : در یک جلسه درس به کلیه ی پایه های موجود در یک اتاق درس که به روش گروهی یا یک موضوعی و یا درس همان نامگذاری می شود و به این شرح است : الف) تدریس ماده ی درسی واحد به تمام پایه ها در یک لحظه : معلم درس معینی را یکباره برای کلیه گروههای موجود در یک اتاق درس ارائه می دهد ، پس از ذکر کلیات درس به طور مشترک به تناسب توانایی و اطلاعات قبلی و نیاز دانش آموزان هر پایه توضیحات اختصاصی را جداگانه در گروهها مطرح می کند ، این روش برای دروسی مثل : نقاشی، هنر ، خط، دینی و قرآن ، ورزش و تعلیمات اجتماعی و حداکثر در 3 پایه ی نزدیک و متجانس تا حدودی عملی است ولی برای پایه ی اول عملی نیست.
ب) تدریس ماده ی درسی واحد به تمام پیه ها در یک جلسه به ترتیب نوبت : در این روش کلیه کلاس ها در یک جلسه ماده ی درسی معینی را به ترتیب نوبت درس می گیرد به این ترتیب که در یک زنگ برای تمام کلاس ها طرح درس ریاضی را آماده و ابتدا به یکی از پایه ها بصورت محور چند دقیقه تدریس نموده و پس از تعیین تکلیف به کلاس بعدی می پردازد و همین طور تا سه کلاس
3- طریقه مشترک محوری و گروهی : ترکیبی از دو روش قبلی می باشد . نکته مهم این که در هر سه روش انعطاف پذیری لازم است .
«مشکلات ، محدودیتها و معایب کلاس های چند پایه»
1-برای تربیت معلملن این کلاس ها ، توجه و سرمایه گذاری فکری ، مادی لازم صورت نگرفته و همیشه ضعیف ترین و بی تجربه ترین معلمان به این گونه کلاس ها راه یافته اند
2- افراد غیرمتخصص به خود اجازه ی دخالت در برنامه ریزی برای این گونه کلاس ها را می دهند3- برخی مشکلات خاص آموزشی ویژه ی این کلاس ها عبارتند از :
الف) کمبود وقت : در صدر این مشکلات قرار دارد بطوری که در یک کلاس 5 پایه در هفته 132 ساعت ماده ی درسی وجود دارد که باید به تمامی پایه ها و تمامی دروس در این مدت اندک پرداخته شود .ب) نقصان تجربه و کمبود اطلاعات معلمان این مدارس در جزئیات امر
نا مناسب بودن ترکیب سنی دانش آموزان (که بین 6 تا 15 سال متغیر است) و حال آنکه همه ی آنها در یک کلاس بوده و یک نوع تنبیه و تشویق می شوند . ت) گرفتارهای خانوادگی دانش آموزان. ث) ترکیب جنسی دانش آموزان دختر و پسر در یک کلاس . ج) کوچکی فضای آموزشی و کمبود اتاق درس که مشکلاتی مثل : عدم امکان تقسیم پایه ها برای کار گروهی و تدریس مستقل معلم و عدم امکان رعایت مسائل بهداشتی و وجود محدودیتها در استفاده از وسایل آموزشی و کمک آموزشی را بدنبال دارد . ح) نبود محیط غنی و عدم هماهنگی بین آموزش های مدرسه و خانواده . خ) انتقادات سریع معلمان به علت نامناسب بودن شرایط زندگی و امور آموزشی . د) فقدان تجهیزات اولیه آموزشی .
مشکلات جنبی و وابسته به شرایط و محدودیتهای مدارس روستایی که برخی از آنها عبارتند از : الف) عدم سکونت معلمان و رفت و آمدهای مکرر آنها و غیبت هایشان . ب) تعطیل شدن روزهای پنج شنبه . پ) سنگینی کار معلم چند پایه . ت) مسائل انضباطی فراگیران در رابطه با مسائل مختلف کمبود عاطفی ، سوء تغذیه ، ضعف جسمانی و سایر شرایط زندگی ث) کوچ کردن فصلی برخی خانواده ها به سایر نقاط . ج) ترک تحصیل به دلایلی مثل کوچ مسائل اقتصادی و... چ) عدم نظارت و همکاری خانواده ها در امر تحصیل . ح) نارضایتی معلمان به دلیل داشتن شرایط سخت . خ) عدم رعایت برنامه و نظم کلاس داری. د) ضعف و عقب ماندگی تحصیلی به علت مسائل سالهای قبل . و) کمبود اطلاعات معلمان در مورد شیوه ی اداره و تدریس در این کلاس ها یک چهار چوب برای اصلاح برنامه درسی :
برنامه ی درسی تعیین شده
مرور برنامه ، تجزیه و تحلیل حداقل قابلیتهای یادگیری
تشخیص مهارتهای مرتبط و مشترک و مهارت تدریس مستقیم و غیر مستقیم
تطبیق برنامه ی درسی برای متناسب کردن آن با شرایط محلی و بومی
تهیه ی مواد آموزشی و کمک آموزشی مناسب
آزمایش و اجرای برنامه ی درسی تطبیق یافته
ارزشیابی
- نقش و وظایف معلم چند پایه و ویژگیهای کلی او:
معلم چند پایه باید یک معلم مجرب و متخصص بوده و علاوه بر داشتن ویژگی های یک معلم عادی صفات و ویژگی های زیر تا حد بالاتری داشته باشد :
ایثار،گذشت ، فداکاری، دلسوزی و مهربانی ، صبر و شکیبایی، تلاش و کوشش فراوان ، صلاحیت تعهد ، مهارت در زبان رایج آن اجتماع ، داشتن مهارتهای بسیار پیشرفته در برقراری ارتباط ، مدیریت کارآمد و اثر بخش در کلاس درس علاقه و اشتیاق به کار و پشتکار فراوان .
«چینش کلاس های چند پایه »
با توجه به علایق معلم و سلیقه ی او ، روش تدریس ، سطح و میزان توانایی فراگیران و شرایط و امکانات موجود می تواند متفاوت بوده و شکل بخصوصی به خود گیرد ولی دو شیوه ی معمول آن به شرح زیر است .
روش U شکل : ترتیبهای این روش در این است که معلم احاطه ی کامل به کلاس بخصوص به نقاط کور آن داشته و همه به راحتی با یکدیگر و با معلم تماس چشمی دارند .هم چنین معلم می تواند با نشاندن فراگیران دارای مشکل بخصوص مشکلات شنیداری در ردیف ها و قسمت های جلویی و نزدیک تخته آنها را نیز بر جریان یاد دهی – یادگیری وارد کرده و از مشکلاتشان بکاهد .
با کمی دقت بر روی چینش بالامتوجه می شویم که این چینش نیز دارای مزایای بسیاری نسبت به چینش های معمولی بوده و به چینش مثلثی معروف است ، به شرطی که تعدادردیفها زیاد نشده بلکه در صورت ازدیاد فراگیران ، این ردیف ها با فاصله ی کمی از یکدیگر تکرار شده و زیاد به طرف قسمت پشتی کلاس کشیده شوند .
نتیجه گیری و پیشنهادات :
نتیجه می گیریم که با توجه به شرایط مناطق بخصوص مناطق محروم ، وجود این نوع کلاس ها کاملاً ضروری بوده و این کلاس ها توأم با مشکلات ، محدودیتها ، معایب ، نقاط ضعف و همچنین نقاط قوت و محاسنی هستند که آموزش و پرورش باید در جهت کاهش نقاط ضعف ، محدودیت و مشکلات و همچنین تقویت نقاط قوت این گونه کلاس ها با توجه به این که تعداد قابل توجهی از دانش آموزان را پوشش می دهد بکوشد برخی را هکارهای پیشنهادی عبارتند از :
ضرورت تقویت مراکز تربیت معلم و گنجاندن واحدی با عنوان کلاس های چند پایه در آن تا موقع رفع ضرورت و گذراندن کارورزی کلاس های چند پایه .
استفاده از معلمان کمکی و نیمه حرفه ای مثل ناظران که در تدریس به معلمان کمک می کنند بویژه اگر عضو جامعه ی محلی باشند .
استفاده از معلمان همسال و همتا یعنی کودکان دارای توانایی تدریس به عنوان کمک معلم و تحت نظارت او .
افراد جامعه والدینی که می توانند در فرآیند تدریس به نحو مؤثری مورد استفاده قرار گیرند ، این امر می تواند ارتباط نزدیکی بین جامعه و مدرسه نیز ایجاد کند .
در نظر گرفتن تسهیلات ویژه برای این گونه معلمان و افزایش حقوق و مزایا .
منابع و مآخذ
برچ ، ایان و لالی ، ماببک ، تدریس چند پایه در مدارس ابتدایی ، ترجمه پریوش جعفری ، چاپ اول 1379 ، تهران ، دفتر همکاریهای علمی بین المللی وزارت آموزش و پرورش و انتشارات فرا شناختی اندیشه .
رئوف رضایی ، رضا ، برنامه ریزی تدریس و اداره کلاس های چند پایه ، چاپ کامران .